Begin 1831 kondigde het Nationaal Congres, dat aan de basis lag van de nieuwe staat, de Belgische Grondwet af. België werd een grondwettelijke en parlementaire monarchie. Vervolgens moest het Congres een kandidaat vinden voor de functie van Koning der Belgen. De keuze viel op Prins Leopold van Saksen-Coburg-Gotha.
Zo ontstond de Belgische dynastie, de eerste monarchie in deze contreien die rechtstreeks werd gekozen door de verkozen vertegenwoordigers van het volk. Binnen die grondwettelijke structuur hebben de opeenvolgende koningen, in overleg met de andere beleidsorganen, geleidelijk een monarchale praktijk uitgebouwd.
Constitutionele en parlementaire monarchie
De leden van het Nationaal Congres van 1831 wensten een “republikeinse monarchie” of een “grondwettelijke vorst met republikeinse instellingen”. Hiertoe schaarde het Congres zich achter het principe van de ministeriële verantwoordelijkheid. Volgens dat beginsel moeten alle daden van de Koning gedekt worden door een minister, die hiervoor de verantwoordelijkheid op zich neemt. De Koning zelf wordt ontheven van elke verantwoordelijkheid. Voor de uitoefening van zowel de wetgevende (het indienen en goedkeuren van wetten) als de uitvoerende macht, moeten de Koning en zijn ministers gezamenlijk optreden.
Evolutie van het openbare leven sinds 1830
De geleidelijke invoering van het universeel stemrecht en de politieke, economische en sociale evolutie sinds 1830 hebben geleid tot een herverdeling van de macht binnen de officiële instellingen en een toenemend belang van de feitelijke bevoegdheden.
Men heeft immers een verzwakking van de rol van het parlement vastgesteld ten voordele van de uitvoerende macht. Binnen de uitvoerende macht zelf werd de rol van de Koning enigszins ingeperkt ten voordele van de eerste minister en de andere ministers.
Eigenlijk is de Koning het symbool van de eenheid en de instandhouding van de natie, en tevens een bemiddelaar in het politieke veld, een rol waarbij voorzichtigheid en discretie geboden zijn.